هدف: بررسی انتقادی مسیر کنترلمحور در روانشناسی اجتماعی، که با نفوذ پنهان، تلنگرهای رفتاری و الگوهای تاریک دیجیتال مشخص میشود، و پیشنهاد «روانشناسی جمعی» بهعنوان یک رویکرد اصلاحیِ اخلاقی و رهاییبخش که عاملیت دموکراتیک را مجدداً در کانون توجه قرار میدهد.
روش: یک پژوهش نظری-انتقادی از طریق مرور روایی و تحلیل مفهومیِ مقالات داوریشده، کتابها و گزارشهای سیاستیِ منتشرشده از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۵ انجام شد. بهمنظور سنتز (ترکیب) پارادایمهای غالبِ نفوذ با سنتهای روانشناختیِ انتقادی، رهاییبخش و استعمارزدایانه، از روشهای استخراج مضامین و نقشهبرداری تقابلی استفاده گردید.
یافتهها: چارچوبِ سنتزشده دربرگیرنده پنج اصلِ بههمپیوسته است: شفافیت رادیکال، عاملیت جمعی، التیام ساختاری، پراکسیس (کنشگری) مشارکتی، و همبستگی تکثرگرا. دو تقابل پارادایمیِ تقلیلناپذیر نیز آشکار شد: تغییر ماهیت قدرت از سلطهگری به ظرفیت جمعی، و جایگزینی دستکاری پنهان با آگاهی انتقادی و سواد نفوذ. این تقابلها، مداخله روانشناختی را از سطح تغییر رفتار فردی به دگرگونی ساختاری و دانشِ همآفرینیشده بازتعریف میکنند.
نتیجهگیری: روانشناسی جمعی، یک رویکرد اصلاحیِ منسجم و اصولمحور ارائه میدهد که پراکسیس روانشناختی را از کنترل تکنوکراتیک به سمت همبستگیِ شفاف و دموکراتیک تغییر مسیر میدهد. این چارچوب، مسیرهای قابلاجرایی را برای سیاستگذاری سلامت، مشارکت مدنی، پژوهشهای مشارکتی و اصلاح برنامههای درسی فراهم میآورد و پتانسیل بالایی برای انطباقِ مبتنی بر فرهنگ از خود نشان میدهد.
Bernays, E. L. (1947). The Engineering of Consent. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 250, 113–120. http://www.jstor.org/stable/1024656
Ciófalo, N., & Ortiz-Torres, B. (2024). Toward decolonial community psychologies from Abya Yala. American journal of community psychology, 74(1-2), 62–73. https://doi.org/10.1002/ajcp.12746
Dutta, U. (2018). Decolonizing “Community” in Community Psychology. American Journal of Community Psychology. https://doi.org/10.1002/ajcp.12281
Fine, M., & Torre, M. E. (2021). Essentials of critical participatory action research. American Psychological Association.
Fox, D. R., Austin, S., & Prilleltensky, I. (2009). Critical psychology: An introduction.
Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed. Herder and Herder.
Haslam, S. A., & Reicher, S. D. (2012). Contesting the "Nature" Of Conformity: what Milgram and Zimbardo's studies really show. PLoS biology, 10(11), e1001426. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.1001426
Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books.
Holzkamp, K. (1992). On doing psychology critically. Theory & Psychology, 2(2), 193–204.
Hurd, H. M. (2015). Fudging nudging: Why "libertarian paternalism" is the contradiction it claims it's not. Georgetown Journal of Law and Public Policy, 14(2), 703–734.
Kivell, N., Sharma, R., Ranco, S., & Singh, A. K. (2023). Toward a community psychology transformative praxis: A descriptive review. Journal of community psychology, 51(4), 1669–1694. https://doi.org/10.1002/jcop.22949
Kloos, B., Hill, J., Thomas, E., Wandersman, A., & Elias, M. J. (2012). Community Psychology: Linking Individuals and Communities. Cengage Learning. https://books.google.com/books?id=tM8JzgEACAAJ
Lacerda-Vandenborn, E., Wendt, D. C., Strand, D. T., Albatnuni, M., Bernett, P., McDougall, T. D., & Gone, J. P. (2025). Reimagining "multiple relationships" in psychotherapy: Decolonial/liberation psychologies and communal selfhood. The American psychologist, 80(4), 522–534. https://doi.org/10.1037/amp0001441
Martín-Baró, I. (1994). Writings for a liberation psychology (A. Aron & S. Corne, Trans.). Harvard University Press.
Mols, F., Haslam, S. A., Jetten, J., & Steffens, N. K. (2015). Why a nudge is not enough: A social identity critique of governance by stealth. European Journal of Political Research, 54(1), 81-98. https://doi.org/https://doi.org/10.1111/1475-6765.12073
Popay, J., Roberts, H., Sowden, A., Petticrew, M., Britten, N., Arai, L., Roen, K., & Rodgers, M. (2005). Developing guidance on the conduct of narrative synthesis in systematic reviews. J Epidemiol Community Health., 59(Suppl 1):, A7. http://jech.bmj.com/content/vol59/suppl_1/
Prilleltensky, I. (2008). The role of power in wellness, oppression, and liberation: The promise of psychopolitical validity. Journal of Community Psychology, 36, 116-136. https://doi.org/10.1002/jcop.20225
Rappaport J. (1987). Terms of empowerment/exemplars of prevention: toward a theory for community psychology. American journal of community psychology, 15(2), 121–148. https://doi.org/10.1007/BF00919275
Thaler, R. H., & Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving decisions about health, wealth, and happiness. Yale University Press.
Watts, R., & Hipolito-Delgado, C. (2015). Thinking Ourselves to Liberation?: Advancing Sociopolitical Action in Critical Consciousness. The Urban Review, 47, 847-867. https://doi.org/10.1007/s11256-015-0341-x
